LVB in de strafrechtketen
Waar herken je een licht verstandelijke beperking aan? Deze vraag stond centraal tijdens de online uitzendingen van de LVB tour die het CCV organiseerde voor de strafrechtketen.
Gz-psycholoog verbonden aan de UvA Annematt Collot-d’Escury en arts voor verstandelijke gehandicapten Michiel Vermaak gaven in hun presentaties een antwoord op deze en meer vragen. De belangrijkste boodschap: LVB herken je vooral aan gedoe. Maar ook: denk bij gedoe aan de normaalverdeling.
Het doel van de interactieve uitzendingen was om de bewustwording bij professionals over LVB te vergroten, en te laten ervaren hoe moeilijk een LVB te herkennen is.
Je kunt twee onderdelen van de LVB tour terugkijken: de introductie met René Vader (Nationale Politie) en de presentatie van Michiel Vermaak:
LVB: laat stereotypen los
Dat je een LVB niet aan iemand kan zien, was voor de ruim 700 deelnemende professionals wellicht een open deur. Toch beleefden een groot aantal van hen een aha-moment. Ze werden zich bewust van hun eigen manier van denken, handelen en de stereotyperingen die ze onbewust gebruiken.
Te snel oordelen
Collot-d’Escury liet in haar presentatie een filmpje zien met jongeren. De kijkers moesten vervolgens beargumenteren wie van deze jongeren een LVB had. Voor veel deelnemers werd duidelijk hoe ontzettend lastig het is om een LVB te herkennen. Velen wisten gewoon niet waar ze op moesten letten, of zeiden letterlijk dat ze moesten gokken. Zij realiseerden zich dat je aan de buitenkant al heel moeilijk kunt zien of er sprake is van een LVB of niet. Een brutale houding en stoere taal kan een LVB-signaal zijn, en ook weer niet.
Wanneer een LVB?
Wanneer spreek je eigenlijk van een licht verstandelijke beperking? “Met elkaar hebben we daar afspraken over gemaakt. Met een IQ tussen de 70 en 85 spreek je van een licht verstandelijke beperking,” legde Collot-d’Escury uit. “Maar ja, dan weet je eigenlijk nog niets,” voegde ze daar snel en terecht aan toe. “Want dat zijn natuurlijk maar getallen, en niemand loopt rond met een bordje op zijn voorhoofd met zijn IQ erop geschreven.”
Ze vervolgt: “Je ziet het dus niet op het eerste oog. En je kunt dus onmogelijk op basis van 1 contactmoment bepalen of iemand een licht verstandelijke beperking heeft. Wat je wel kunt doen, is het in je achterhoofd houden. Als je weet dat 40% van de mensen in de justitiële keten een LVB heeft, is het realistisch om dat in gedachten te houden. En de moeite waard, want anders volgen er waarschijnlijk veel verkeerde behandelingen.”
Teveel ballen in de lucht houden
Het probleem bij veel mensen met een LVB start eigenlijk pas als ze te veel ballen in de lucht moeten houden. Met een IQ van 85 kun je je in principe prima redden. Tenzij je teveel tegelijk moet doen. Collot-d’Escury vertelde onder meer: “In het werkgeheugen zit het probleemoplossend vermogen van mensen. Hiermee kun je bijvoorbeeld plannen maken en regels onthouden.”
Ze zei verder: “Bij mensen met een LVB is dit werkgeheugen kleiner. Er kan minder in. Dan kan tegelijkertijd plannen maken en regels naleven al teveel zijn. En stop je er bijvoorbeeld stress bij, dan lukt het niet om een taak uit te voeren. Met een lager IQ ben je dus niet gek. De wereld is voor jou ingewikkelder.”
Stress heeft invloed op IQ
Arts voor verstandelijke gehandicapten Michiel Vermaak ging daar verder op door. “Omdat mensen met een LVB minder goed zijn in het oplossen van dagelijkse problemen is de kans dat ze in de problemen komen ook groter,” hield hij de toehoorders voor. “Onder stress verliezen mensen gemiddeld 15 IQ-punten (!). Als je dat weet, begrijp je wel dat iemand met een IQ van 85 dan al snel in de problemen komt.”
Hij haalde in dit verband ook ontwikkelingspsycholoog Jean Piaget aan. Die gaf een mooie definitie van intelligentie: ‘Intelligentie is dat wat je gebruikt als je niet weet wat je moet doen’. “En dat is precies wat mensen met een LVB dan vaak niet meer kunnen,” vertelde Vermaak.
LVB en de normaalverdeling
Vermaak maakte ook duidelijk dat mensen met een LVB niet ziek of raar zijn. Ze zijn een deel van de bevolking en hun aantal is gelijk aan de normaalverdeling. “Ga je dus kijken hoeveel mensen van de bevolking een LVB hebben, dan ontwikkelt dat zich volgens de normaalverdeling.
In dit geval betekent het dat 14%, oftewel ruim 2,4 miljoen mensen in Nederland, een IQ heeft tussen de 70 en 85. Dat is normaal. Van deze 2,4 miljoen, komt zo’n 1 miljoen niet in de problemen, nog een miljoen komt eerder in de problemen en zo’n 400.000 mensen krijgen hulp.”
Verdiep je in de mens
Je kunt het verschil maken voor iemand met een LVB door je in hem of haar te verdiepen. “Maak een biografie,” zei hij. “Dat hoeft geen ellenlang verhaal te zijn, 1 A4t-je is genoeg. Krijg zicht op de voorgeschiedenis en het levensverhaal van iemand. Dan begrijp je veel beter waar iemand vandaan komt en wat hij heeft meegemaakt. Kijk dus verder dan het misdrijf en kijk achter de symptomen.” Een ander waardevol advies van Vermaak: “Neem zelf als hulpverlener ruimte en tijd om na te denken wat je met iemand kunt.”
Meer informatie
In de uitzending werden een aantal uitgaven en praktische tools genoemd.
- SCIL: Screener voor intelligentie en licht verstandelijke beperking..
- Risicospiegel: praktische visuele gesprekskaarten met pictogrammen van de verschillende leefgebieden. Bespreek met je LVB-cliënt wat goed gaat, wat minder goed gaat en waar de risico’s liggen.
- Moeilijke woorden app van spelpartners VOF: in de Moeilijke Woordenlijst Strafrechtketen worden veelgebruikte begrippen uit de strafrechtketen in begrijpelijke taal uitgelegd. Verkrijgbaar in de appstore en Google Play Store.
- Het boek ‘Schaarste’ van Sendhil Mullainathan – hoe gebrek aan tijd en geld ons gedrag bepalen
Een andere praktische tool is de toolkit ‘blik op LBV’ van het kenniscentrum LVB. Hier vind je onder meer een signalenkaart.